Biesbosch.nu

Magazine februari 2012


 

Terug naar inhoudsopgave

Mirakelse moeilijkheden III
(identificatie van manuscriptkaarten)

Henk van de Graaf

In 2009 startte ik een onderzoek naar een opgedoken manuscriptkaart uit 1545. Om onderstaand 'mirakelse moeilijkheid' met betrekking tot het onderzoek te kunnen begrijpen is het zaak om eerst het artikel 'De Donkerslootse twisten' elders in dit magazine te lezen.

Tijdens het onderzoek naar het hoe en waarom van de kaart stuitte ik op een aantal problemen waar ik u graag deelgenoot van wil maken. Enerzijds wil ik u laten zien hoe historische onderzoek in zijn werk gaat en anderzijds hoop ik dat anderen mij weer op een spoor kunnen zetten.

Diepgaand historische onderzoek is vaak eenzaam werk. Ik zou graag zien dat er meer openheid en contact is tussen de mensen die bezig zijn met historische onderzoek. Het ontbreekt vaak aan vertrouwen en ik merk dat de oudere generatie vaak elkaars werk direct voorziet van negatieve commentaren in plaats van elkaar te ondersteunen. Met deze rubriek hoop ik iets op gang te brengen; meer uitwisseling van informatie tussen mensen die bezig zijn met de locale/regionale geschiedenis.
Historische publicatie, en dan met name de locale, is van niet onderschat belang. Het plaats de bewoners van het betreffende gebied in een historische perspectief en dat is in deze roerige tijden meer dan ooit nodig. 

Henk van de Graaf

Gorkumse Donkerslootkaart. Foto Geert Ouweneel.

Dat oude kerkhof

Leidse Donkerslootkaart. Copyright Univ. Leiden.

De kapel

Processtuk. Foto Henk van de Graaf.

De teksten

De Donkerslootse twisten
(440 jaar gesteggel en gekrakeel)
Henk van de Graaf

De mirakelse moeilijkheid van het identificeren van manuscriptkaarten

Het is een bekend fenomeen onder hen die onderzoek doen naar oude manuscriptkaarten. Wie heeft de kaart gemaakt en/of laten maken, waarom en waar vindt ik de informatie die bij de kaart hoort.
Van vele kaarten is min of meer duidelijk waarom ze zijn gemaakt. De beroemde kaart van de Biesbosch bijvoorbeeld uit 1560, getekend door Pieter Sluyter en Cornelis Pietersz naar aanleiding van visserijconflicten en gebiedsaanspraken in het ondergelopen gebied. Maar van vele kaarten hebben we geen exacte gegevens over maker(s) en het waarom van de kaart. De kaarten zelf geven vaak wel een schat aan informatie die tezamen met aanvullende informatie uit archieven een tamelijk compleet plaatje kunnen geven hoe een gebied er honderden jaren geleden heeft uitgezien.

De beroemde Biesboschkaart uit 1560 van Pieter Sluyter en Cornelis Pietersz.
NA Den Haag, Verzameling Topografische kaarten Hingman nr. 189a.

Als een kaart geļdentificeerd is en er meer informatie uit bijvoorbeeld processtukken aanwezig is, zijn er toch vaak ontbrekende gegevens. Zo staan er op veel kaarten nummers of cijfers bij objecten maar ontbreekt de bijbehorende informatie. Meestal is het betreffende object wel te identificeren vanaf andere kaarten of locaal bekende informatie maar het zou toch zeer informatief zijn als de ontbrekende informatie bij de kaarten ter plaatse zou zijn. Ongetwijfeld liggen er in archieven vele leggers en minuutplannen die niet meer bij de originele kaarten aanwezig zijn. Het zou de moeite waard zijn als archieven deze apart zouden publiceren zodat kaartonderzoekers ze bij de betreffende kaarten kunnen plaatsen.

Over de twee Donkerslootse kaarten is inmiddels veel duidelijk en ik kan u hierbij de primeur geven van ontdekking van de maker en/of opdrachtgevers van de kaarten. Van de Gorkumse was dit al wel bekend maar recent kwam ik al transcriberend door de 'Donkerslootse' processtukken uit het Rotterdams archief opmerkingen van de ambachtsheer en de Hoge Heemraden van de Alblasserwaard tegen. Ik deel ze graag met u.

Tekst uit processtuk waarin de Leidse Donkerslootkaart ter sprake komt; 'Item die carthe bijden impetrant geproduceert is ongeverifieert nijet met allen cororderende met die carthen bijden gedaichdens geproduceert".
GAR 336-15II omslag A - S

De impetrant in deze is de ambachtsheer van Alblasserdam; Gotschalck van Oudheusden. De door hem geproduceerde kaart (de Leidse Donkerslootkaart) wordt niet geaccepteerd door de tegenpartij omdat men het niet eens kan worden over de juistheid van de ingetekende gebieden in relatie tot de aanspraken hierop. Helaas wordt in dit stuk niet de maker van de Leidse kaart genoemd.

Dat ligt anders bij de Gorkumse kaart. Meerdere malen wordt Symon de Scilder genoemd als maker van de kaart in opdracht van de Hoge Heemraden van de Alblasserwaard. Er wordt gesteggeld en gekrakeeld tussen beide partijen over de correctheid van beide kaarten en de ambachtsheer van Alblasserdam stelt de onafhankelijk van Symon ter discussie, accepteert hem niet als onafhankelijk kaartmaker en verwijst naar zijn eigen, volgens zijn zeggen wel correcte kaart.
Later zal de Grote raad van Mechelen de ambachtsheer in het gelijk stellen en daarmee het eerdere vonnis van het Hof van Holland bevestigen waarmee we kunnen aannemen dat niet alle informatie op de Gorkumse kaart juist is. Met name het gebied van wat nu de Hoge boezem van de Nederwaard is wordt betwist. Juist aan dit dijkvak lag polder Donkersloot en wie eigenaar was van dit gebied kon mogelijk aanspraak maken op de rechten uit deze polder.

Tekstfragment uit processtuk waarin Sijmon de Sclider als maker van de kaart van de Hoge Heemraden van de Alblasserwaard (Gorkumse kaart) genoemd wordt.
GAR 336-15III omslag 14

Beide charterfragmenten komen uit extracten. Dat wil zeggen gekopieerde delen van charters die meestal als kopie in de verschillende dossiers van de afzonderlijke partijen terecht kwamen. Helaas zijn beide fragmenten niet gedateerd maar voorlopig dateer ze op het jaar 1545/46. De originelen charters kom ik nog wel eens tegen als ik ze uit het archief van de Grote raad van Mechelen ga onderzoeken.

Hebben we nu voldoende bewijs dat beide kaarten tot de Donkerslootse processen behoren?
Voor de Gorkumse kaart stond dit al vast vanwege het feit dat de kaart in het betreffende archief van het hoogheemraadschap aanwezig was.
In andere processtukken worden letterlijke teksten uit de Leidse kaart overgenomen dus we kunnen op basis van deze bewijsstukken tezamen met de bovenstaande fragmenten concluderen dat voor 99% vast staat dat de Leidse kaart tot de genoemde processen behoort. Die ene procent laat ik staan voor het geval er nog een andere kaart opduikt met een zelfde strekking. Bij historisch onderzoek weet je het immers nooit voor de volle honderd procent zeker.

Henk van de Graaf

 

 

Terug naar inhoudsopgave

Niets uit deze pagina mag worden gepubliceerd zonder toestemming van de auteur(s).
Ongevraagd gebruik van andermans beeldmateriaal is strafbaar.
2012 © Biesbosch.nu